Górnik Zabrze, Roma i rzut monetą. Niezwykła droga do finału Pucharu Zdobywców Pucharów w 1970 roku

Półfinał Pucharu Zdobywców Pucharów między Górnikiem Zabrze a Romą rozstrzygnął się dopiero po trzecim spotkaniu i rzucie monetą. W finale polski zespół zmierzył się z Manchesterem City, który wygrał 2:1 w deszczowym Wiedniu.

Przepisy, które wprowadziły zamieszanie

W sezonie 1965/66 UEFA wprowadziła zasadę bramek zdobytych na wyjeździe w Pucharze Zdobywców Pucharów. Rok później przepis pojawił się w regulaminie Pucharu Miast Targowych, a w sezonie 1967/68 także w Pucharze Europy. Początkowo w tych rozgrywkach obowiązywał jednak tylko w pierwszej rundzie.

Niejasności dotyczące regulaminów miały poważne konsekwencje. W drugiej rundzie Pucharu Europy w sezonie 1969/70 Roma i PSV Eindhoven zremisowały oba mecze 1:1. Nie zarządzono powtórki, a o awansie do ćwierćfinału zdecydował rzut monetą.

Wiosną 1970 roku podobne nieporozumienie pojawiło się po rewanżowym półfinale Pucharu Zdobywców Pucharów między Romą a Górnikiem. Po końcowym gwizdku włoski komentator Nando Martellini ogłosił, że rzymianie awansowali, sądząc, że decydujące znaczenie ma ich druga bramka zdobyta na wyjeździe. Pomylił się również spiker na stadionie w Chorzowie. Zwrócił się do kibiców słowami: „Dziękujemy za wspaniały występ, do zobaczenia w przyszłym roku”.

Piłkarze Górnika schodzili z boiska przekonani, że odpadli. O konieczności rozegrania kolejnego meczu dowiedzieli się dopiero w drodze do szatni, gdy poinformował ich o tym wiceprezes klubu Hubert Gralka. Regulamin sezonu 1969/70 przewidywał obowiązkowe powtórki w półfinałach. W ćwierćfinałach dodatkowe spotkanie rozgrywano natomiast tylko w określonych przypadkach, między innymi po identycznych remisach w obu meczach.

Trzy mecze i rozstrzygnięcie rzutem monetą

Pierwsze spotkanie Romy z Górnikiem odbyło się w Rzymie i zakończyło remisem 1:1. W rewanżu w Chorzowie padł wynik 2:2. Francesco Scaratti wyrównał w 120. minucie, co wywołało ogromne emocje komentatora Martelliniego. Zgodnie z przepisami potrzebna była jednak powtórka.

UEFA wyznaczyła ją w Strasburgu. Trzecie spotkanie również nie przyniosło rozstrzygnięcia – zakończyło się remisem 1:1. O awansie do finału musiał zadecydować rzut monetą, którego dokonał francuski sędzia Roger Machin.

Kapitan Górnika Stanisław Oślizło wybrał zieloną stronę. Czerwień przywoływała w nim złe wspomnienia związane z Armią Czerwoną, która wcześniej zniszczyła gospodarstwo jego ojca. Zieleń kojarzyła mu się z nadzieją. Kapitan Romy Fabio Capello wskazał więc na kolor czerwony.

Gdy moneta spadła na murawę, Machin wypowiedział słowo „Pille”. Polscy kibice długo sądzili, że oznaczało ono „reszkę”, ale sędzia miał na myśli zwycięzcę losowania. Zielona strona oznaczała awans Górnika. Radość jako pierwszy mógł okazać Oślizło, a na boisku towarzyszył mu obrońca Stefan Florenski – pozostali zawodnicy zabrzańskiej drużyny czekali na wiadomości w szatni.

Trener Górnika Michał Matyas, były piłkarz Dynama Kijów, wyeliminował w ten sposób prowadzoną przez Helenia Herrerę Romę. Awans do finału nie zakończył jednak napięć między klubami a UEFA.

Skargi Górnika i podróż do Strasburga

Górnik domagał się wszczęcia przez UEFA dochodzenia w sprawie podejrzeń o stosowanie dopingu przez piłkarzy Romy. Klub z Zabrza protestował także przeciwko poziomowi sędziowania we wszystkich trzech spotkaniach oraz organizacji powtórki w Strasburgu.

Według relacji zabrzan włoska drużyna miała zapewniony autobus z eskortą, podczas gdy piłkarze Górnika musieli korzystać z taksówek i prosić polskich kibiców mieszkających w okolicy o podwiezienie na stadion. Zespół dotarł na miejsce zaledwie pół godziny przed rozpoczęciem meczu.

Za opóźnienie obwiniano także Herrerę. Trener Romy miał przekonać kierowcę autobusu, że pojazd jest przeznaczony wyłącznie dla włoskiej drużyny, i polecić mu czekać na zawodników oraz pracowników klubu do końca spotkania. W trakcie meczu dwukrotnie zgasło światło. Delegat ostrzegł, że kolejna przerwa może doprowadzić do przerwania spotkania i unieważnienia wyniku.

Do finału awansował Górnik, a trener Manchesteru City Joe Mercer przyznał później, że wolałby zagrać o trofeum z Romą, bo uważał ją za łatwiejszego przeciwnika.

Finał w cieniu meczu na Old Trafford

Finał Pucharu Zdobywców Pucharów odbył się w Wiedniu, ale w Wielkiej Brytanii przyćmiło go inne spotkanie. W nocy 29 kwietnia 1970 roku Chelsea pokonała Leeds United w powtórzonym finale Pucharu Anglii na Old Trafford. Zwycięskiego gola głową zdobył w dogrywce David Webb, a mecz oglądało około 28 milionów telewidzów.

Finał europejskich rozgrywek na wiedeńskim Praterze zgromadził zaledwie 7968 kibiców. W Wielkiej Brytanii pokazano jedynie późnowieczorną relację z najważniejszymi fragmentami, a jakość obrazu była słaba. Około czterech tysięcy fanów Manchesteru City pojechało na jedyny europejski finał w historii klubu.

Arthur Harrison, który miał wówczas 21 lat i pracował jako inżynier w Hyde, opuścił pracę, by polecieć z pięcioma przyjaciółmi z lotniska Ringway. „Dziś na mecze europejskich pucharów jeżdżą ogromne tłumy. Wtedy to wszystko było nowością, ale to doświadczenie zostało ze mną na całe życie” – wspominał.

W socjalistycznej Polsce zainteresowanie finałem było tak duże, że na Śląsku zmieniano harmonogramy pracy. W kopalniach niektóre zmiany rozpoczynały się dwie godziny wcześniej, by górnicy mogli obejrzeć mecz. Pod ziemią pozostali tylko pracownicy odpowiedzialni za ruch, a dyspozytor miał przekazywać im informacje o zmianach wyniku.

W dniu spotkania do redakcji gazety „Trybuna Ludu” dzwonili zaniepokojeni kibice. Pytali, czy to prawda, że piłkarze zatruli się lodami i mecz został przełożony. Plotkę zdementował ówczesny szef klubu Henryk Loska, nazywając ją całkowitą bzdurą.

Deszczowy finał i triumf Manchesteru City

Tuż przed rozpoczęciem spotkania nad stadionem rozpadał się lodowaty deszcz. Piłkarze Górnika żartowali później, że angielska drużyna przywiozła ze sobą także swoją pogodę. Finał na nieosłoniętym Praterze był ostatnim wspólnym triumfem duetu trenerskiego Joe Mercer–Malcolm Allison.

Manchester City przystąpił do meczu bez Mike’a Summerbee’ego, który nie przeszedł testu sprawnościowego. Colin Bell musiał cofnąć się do środka pola, a na początku spotkania Mike Doyle opuścił boisko na noszach po starciu ze Stefanem Florenskim. Kluczową rolę w ataku wziął na siebie Francis Lee.

Paul Fitzpatrick z „The Guardian” opisywał następnego dnia jego grę jako niezmordowaną i nieustannie sprawiającą problemy obronie Górnika. W 13. minucie Neil Young trafił do siatki po dobitce strzału Lee. Tuż przed przerwą bramkarz Hubert Kostka sfaulował Younga, a Lee wykorzystał rzut karny, posyłając piłkę do bramki po odbiciu od nogi golkipera.

Young, który rok wcześniej zdobył zwycięską bramkę w finale Pucharu Anglii przeciwko Leicester City, był ceniony przez kolegów za skuteczność w najważniejszych meczach. „Wszyscy mówili o Lee, Bellu i Summerbeem, ale chłopaki w drużynie powtarzali: nie zapominajcie o Neilu Youngu. Był zawodnikiem zupełnie innej klasy i znakomitym strzelcem” – wspominał jeden z piłkarzy City.

Ulewa utrudniała grę również Kostce. Po latach polski bramkarz wspominał, że dwa najważniejsze spotkania w jego karierze – finał z Manchesterem City oraz finał igrzysk olimpijskich w Monachium – rozgrywał w deszczu. Wiedeńska ulewa była jednak wyjątkowo zimna. Kostka szybko zaczął drżeć, a szczęka zesztywniała mu z chłodu. W trudnych warunkach popełnił błędy przy strzale Lee i rzucie karnym.

Górnik próbował odrobić straty, a w jego składzie grał Włodzimierz Lubański, uznawany wówczas za jednego z najlepszych napastników w Europie. W 68. minucie Stanisław Oślizło zdobył bramkę kontaktową, ale Manchester City utrzymał prowadzenie i wygrał 2:1. 36-letni kapitan angielskiej drużyny Tony Book mógł unieść nad głową czwarte trofeum klubu w ciągu trzech lat.

Świętowanie i niedosyt zabrzan

Po zwycięstwie Allison ponownie skrytykował europejską piłkarską elitę. „Nie dorastają nam do pięt. Po prostu wychodzimy na boisko, ruszamy na rywala i przez cały czas szukamy szczęścia pod jego bramką” – powiedział.

W hotelu piłkarze City świętowali, a Lee tańczył na pianinie przy akompaniamencie klubowego skauta Harry’ego Godwina. Summerbee zauważył smutnych zawodników Górnika w innej sali i zaprosił ich do wspólnej zabawy. „Mike znał wszystkich. Zszedł na dół i przyprowadził ich do nas. Żony i dziewczyny były przemoknięte do suchej nitki, a zanim się przebrały i przyszły, my i druga drużyna byliśmy już kompletnie pijani” – wspominał jeden z piłkarzy City.

W polskiej prasie po finale pojawiła się informacja, że po meczu „były śmiechy”. Nie chodziło jednak o dobry nastrój zabrzan, lecz o zabawki kupione przez piłkarzy w Wiedniu dla swoich dzieci. Były to jedyne „trofea”, które Górnik przywiózł do kraju.

W Polsce przez lata krytykowano decyzję prezesa klubu Erika Wyry, który pozwolił zawodnikom towarzyszyć żonom podczas zakupów w Wiedniu na kilka godzin przed finałem. Wielu piłkarzy Górnika zaprezentowało się w meczu poniżej swoich możliwości, a deszczowy wieczór na Praterze zakończył się triumfem Manchesteru City.